Η απόφαση Α.Π. 1486/2023 αποτελεί μία ιδιαίτερα χρήσιμη νομολογιακή αφετηρία για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί στην πράξη ο θεσμός της νόμιμης μοίρας. Η σημασία της δεν βρίσκεται στο ότι εισάγει έναν νέο κανόνα, αλλά στο ότι συγκεντρώνει και επιβεβαιώνει κρίσιμες αρχές του κληρονομικού δικαίου: τον σχηματισμό της πλασματικής κληρονομικής ομάδας, τον συνυπολογισμό δωρεών και παροχών εν ζωή, τον καταλογισμό παροχών στον μεριδούχο και τα όρια της ελευθερίας του διαθέτη.
Η νόμιμη μοίρα αποτελεί αναγκαστικό περιορισμό της ελευθερίας του διαθέτη. Ο διαθέτης έχει, ασφαλώς, τη δυνατότητα να οργανώσει την περιουσιακή του διαδοχή, είτε με διαθήκη, είτε με παροχές εν ζωή. Η δυνατότητα αυτή, όμως, δεν είναι απεριόριστη. Όταν υπάρχουν αναγκαίοι κληρονόμοι, το δίκαιο διατηρεί υπέρ αυτών ένα ελάχιστο κληρονομικό δικαίωμα, το οποίο δεν μπορεί να ματαιωθεί ούτε με διαθήκη, ούτε με τεχνητή απομείωση της περιουσίας πριν από τον θάνατο.
Στην υπόθεση που απασχόλησε τον Άρειο Πάγο, το ενδιαφέρον επικεντρώθηκε στον τρόπο υπολογισμού της νόμιμης μοίρας σε περίπτωση κατά την οποία ο κληρονομούμενος είχε προβεί σε περιουσιακές διαθέσεις με διαθήκη, ενώ είχαν προηγηθεί και παροχές εν ζωή.
Ο αποκλεισθείς ή περιορισθείς αναγκαίος κληρονόμος προέβαλε ότι η νόμιμη μοίρα του δεν είχε καλυφθεί και ότι, για τον ορθό υπολογισμό της, δεν αρκούσε να ληφθεί υπόψη μόνο η περιουσία που υπήρχε κατά τον χρόνο του θανάτου.
Το ουσιώδες ζήτημα ήταν αν και με ποιον τρόπο έπρεπε να συνυπολογισθούν οι εν ζωή παροχές, ώστε να διαμορφωθεί η λεγόμενη πλασματική κληρονομική ομάδα, δηλαδή η βάση πάνω στην οποία υπολογίζεται η νόμιμη μοίρα.
Το βασικό ερώτημα της απόφασης ήταν πώς προσδιορίζεται το δικαίωμα του μεριδούχου όταν ο διαθέτης έχει, πριν από τον θάνατό του, προβεί σε δωρεές, γονικές παροχές ή άλλες χαριστικές μεταβιβάσεις και στη συνέχεια έχει ρυθμίσει με διαθήκη τη διανομή της υπόλοιπης περιουσίας.
Το πρόβλημα είναι πρακτικά πολύ συχνό. Αν λαμβανόταν υπόψη μόνο η περιουσία που υπάρχει κατά τον χρόνο του θανάτου, τότε ο διαθέτης θα μπορούσε να αποδυναμώσει ουσιωδώς τη νόμιμη μοίρα με διαδοχικές παροχές εν ζωή. Για τον λόγο αυτόν, ο Αστικός Κώδικας προβλέπει μηχανισμούς συνυπολογισμού και καταλογισμού, ώστε να προστατεύεται η ουσία του δικαιώματος του μεριδούχου.
Η Α.Π. 1486/2023 επιβεβαιώνει ακριβώς αυτή τη μεθοδολογία: πρώτα προσδιορίζεται η πραγματική κληρονομική ομάδα, στη συνέχεια γίνονται οι νόμιμες προσθήκες για τον σχηματισμό της πλασματικής ομάδας, έπειτα υπολογίζεται η νόμιμη μοίρα και, τέλος, αφαιρούνται όσα τυχόν έχει ήδη λάβει ο μεριδούχος ή όσα καταλογίζονται σε αυτήν. Η ίδια προσέγγιση επαναλαμβάνεται και στη μεταγενέστερη νομολογία που παραπέμπει ρητά στην Α.Π. 1486/2023.
Ο Άρειος Πάγος επιβεβαιώνει ότι για τον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας δεν αρκεί η απλή αποτύπωση της καθαρής κληρονομιαίας περιουσίας κατά τον χρόνο του θανάτου. Πρέπει να σχηματισθεί η πλασματική κληρονομική ομάδα.
Η αφετηρία είναι η πραγματική κληρονομική ομάδα, δηλαδή τα περιουσιακά στοιχεία που υπάρχουν στην κληρονομία κατά τον χρόνο του θανάτου του κληρονομουμένου. Από αυτά αφαιρούνται τα χρέη της κληρονομίας, καθώς και οι δαπάνες κηδείας και απογραφής.
Στη συνέχεια, στο καθαρό αυτό ποσό προστίθενται, λογιστικά, οι παροχές που κατά τις διατάξεις των άρθρων 1831 επ. Α.Κ. πρέπει να συνυπολογισθούν. Η προσθήκη αυτή δεν σημαίνει ότι οι δωρεές ανακαλούνται αυτοδικαίως ή ότι τα περιουσιακά στοιχεία επιστρέφουν αυτομάτως στην κληρονομία. Πρόκειται για λογιστικό και υπολογιστικό μηχανισμό. Σκοπός του είναι να διαπιστωθεί ποια θα ήταν η βάση υπολογισμού της νόμιμης μοίρας αν δεν είχαν προηγηθεί οι σχετικές παροχές.
Η παρατήρηση αυτή έχει μεγάλη πρακτική σημασία. Δεν αρκεί κάποιος να ισχυρισθεί ότι κατά τον χρόνο του θανάτου η περιουσία ήταν περιορισμένη ή ανύπαρκτη. Αν είχαν προηγηθεί παροχές που κατά τον νόμο συνυπολογίζονται, αυτές επανέρχονται λογιστικά στον υπολογισμό, ώστε να ελεγχθεί αν ο μεριδούχος έλαβε το ελάχιστο που του αναγνωρίζει ο νόμος.
Ποιες παροχές συνυπολογίζονται
Ιδιαίτερη σημασία έχει η διάκριση ανάμεσα στις παροχές προς μεριδούχο και στις δωρεές προς τρίτους.
Ως προς τον μεριδούχο, συνυπολογίζεται ό,τι ο κληρονομούμενος του παραχώρησε όσο ζούσε χωρίς αντάλλαγμα, είτε με δωρεά, είτε με άλλο τρόπο. Στην κατηγορία αυτή μπορούν να περιληφθούν και γονικές παροχές, εφόσον έχουν τα χαρακτηριστικά παροχής από ελευθεριότητα.
Ως προς τους τρίτους, συνυπολογίζονται οι δωρεές που έγιναν μέσα στην τελευταία δεκαετία πριν από τον θάνατο του κληρονομουμένου, εκτός αν επιβλήθηκαν από λόγους ευπρέπειας ή από ιδιαίτερο ηθικό καθήκον. Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης, διότι δεν υπάγονται όλες οι εν ζωή μεταβιβάσεις στο ίδιο καθεστώς και δεν αρκεί η απλή επίκληση μιας προηγούμενης παροχής για να θεωρηθεί αυτομάτως συνυπολογιστέα.
Συνεπώς, σε κάθε υπόθεση πρέπει να εξετάζεται χωριστά το είδος της παροχής, το πρόσωπο του λήπτη, ο χρόνος πραγματοποίησης και η αιτία της μεταβίβασης.
Ο χρόνος αποτίμησης των παροχών
Κρίσιμο ζήτημα αποτελεί και ο χρόνος αποτίμησης των δωρεών ή λοιπών παροχών. Η απόφαση κινείται στη γραμμή της πάγιας νομολογίας, σύμφωνα με την οποία οι παροχές που συνυπολογίζονται αποτιμώνται με βάση την αξία που είχαν κατά τον χρόνο πραγματοποίησής τους.
Η θέση αυτή είναι σημαντική, διότι αποτρέπει αυθαίρετες εκ των υστέρων αναπροσαρμογές. Δεν μπορεί, δηλαδή, ο υπολογισμός της νόμιμης μοίρας να στηρίζεται αδιακρίτως σε μεταγενέστερες μεταβολές της αγοράς, οι οποίες δεν συνδέονται με τον χρόνο της παροχής. Αντίθετα, η αξία πρέπει να προσδιορίζεται με αντικειμενικά και αποδεικτικά ελέγξιμα κριτήρια.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι σε περιπτώσεις ακινήτων, εταιρικών συμμετοχών ή άλλων περιουσιακών στοιχείων με μεταβαλλόμενη αξία, η αποτίμηση πρέπει να γίνεται με ιδιαίτερη προσοχή, διότι από αυτήν εξαρτάται αν ο μεριδούχος έχει καλυφθεί ή αν διατηρεί αξίωση συμπλήρωσης.
Η σχέση διαθήκης και νόμιμης μοίρας
Η απόφαση επιβεβαιώνει τον βασικό κανόνα ότι η διαθήκη δεν μπορεί να περιορίσει τον μεριδούχο κατά τρόπο που να θίγει τη νόμιμη μοίρα του. Ακριβέστερα, κατά το άρθρο 1829 του Α.Κ., κάθε περιορισμός του μεριδούχου από τη διαθήκη, όσο βαρύνει τη νόμιμη μοίρα, θεωρείται σαν να μην έχει γραφεί.
Η νόμιμη μοίρα δεν είναι απλή ενοχική αξίωση αποζημίωσης. Ο μεριδούχος μετέχει στην κληρονομία ως κληρονόμος κατά το ποσοστό της νόμιμης μοίρας του. Το δικαίωμα γεννιέται με τον θάνατο του κληρονομουμένου και δεν εξαρτάται από προηγούμενη δικαστική αναγνώριση. Η δικαστική απόφαση απλώς διαπιστώνει και προστατεύει ένα δικαίωμα που έχει ήδη γεννηθεί.
Επομένως, η διαθήκη δεν μπορεί να «παρακάμψει» τη νόμιμη μοίρα με γενικές διατυπώσεις, αποκλεισμούς ή πλήρη εγκατάσταση τρίτων προσώπων. Αν από τον συνολικό υπολογισμό προκύπτει προσβολή, ο μεριδούχος δικαιούται να ζητήσει την αποκατάσταση του ποσοστού του, κατά το μέρος που η διάταξη τελευταίας βούλησης θίγει το αναγκαστικό του δικαίωμα.
Ο καταλογισμός παροχών στον μεριδούχο
Ιδιαίτερη σημασία έχει η διάκριση μεταξύ παροχών προς τρίτους και παροχών προς τον ίδιο τον μεριδούχο. Όταν ο μεριδούχος έχει ήδη λάβει παροχές εν ζωή από τον κληρονομούμενο, οι παροχές αυτές μπορεί να καταλογισθούν στη νόμιμη μοίρα του, εφόσον συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις.
Κατά το άρθρο 1833 του Α.Κ., στη νόμιμη μοίρα καταλογίζονται οι παροχές σε μεριδούχο, με την αξία που είχαν όταν έγιναν, εφόσον προστίθενται στην κληρονομία σύμφωνα με το άρθρο 1831 του Α.Κ., εκτός αν ο κληρονομούμενος όρισε διαφορετικά όταν έδωσε την παροχή.
Ο καταλογισμός λειτουργεί ως μηχανισμός ισορροπίας. Από τη μία πλευρά, δεν επιτρέπεται ο μεριδούχος να αξιώνει πλήρη νόμιμη μοίρα σαν να μην είχε λάβει τίποτε. Από την άλλη πλευρά, η λήψη μιας παροχής εν ζωή δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει καλυφθεί πλήρως. Αν η αξία της παροχής υπολείπεται της νόμιμης μοίρας, ο μεριδούχος διατηρεί αξίωση συμπλήρωσης.
Η προσέγγιση αυτή αποτρέπει τόσο την υπερπροστασία του μεριδούχου, όσο και την καταστρατήγηση του δικαιώματός του. Ο υπολογισμός πρέπει να γίνεται συνολικά, αριθμητικά και τεκμηριωμένα.
Η Α.Π. 1486/2023 έχει ιδιαίτερη πρακτική αξία για κάθε περίπτωση περιουσιακού και κληρονομικού σχεδιασμού. Υπενθυμίζει ότι, η σύνταξη διαθήκης ή η πραγματοποίηση δωρεών εν ζωή χωρίς συνολική εικόνα της περιουσίας μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές αμφισβητήσεις μετά τον θάνατο.
Η απόφαση έχει επίσης σημασία για οικογενειακές επιχειρήσεις, ακίνητη περιουσία και εταιρικές συμμετοχές. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η περιουσία δεν είναι πάντοτε απλή ή άμεσα ρευστοποιήσιμη. Μπορεί να περιλαμβάνει ακίνητα, μετοχές, εταιρικά μερίδια, συμμετοχές σε Ι.Κ.Ε., απαιτήσεις ή άλλα δικαιώματα. Ο υπολογισμός της νόμιμης μοίρας απαιτεί αποτίμηση, καταγραφή παροχών, έλεγχο προηγούμενων μεταβιβάσεων και σαφή διάκριση ανάμεσα σε δωρεές, γονικές παροχές, πωλήσεις και λοιπές συναλλαγές.
Tο ανωτέρω κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και σε καμία περίπτωση δεν υποκαθιστά τις εξειδικευμένες συμβουλευτικές υπηρεσίες.
Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθυνθείτε στην ARTION Α.Ε. (Πουρνάρα 9 Μαρούσι|+30 210 6009062| www.artion.gr).