Όταν οι άνθρωποι δεν διδάσκονται από την ιστορία είναι καταδικασμένοι να επαναλαμβάνουν τα ίδια λάθη. Πριν από δύο-τρία χρόνια υπήρξαν μικρές τράπεζες στις Η.Π.Α. που αναγκάστηκαν να βάλουν λουκέτο εξ’ αιτίας της μεγάλης τους έκθεσης σε αμφίβολα δάνεια και ομόλογα. Και για να έρθουμε στις μέρες μας, ο διευθύνων Σύμβουλος της JP, Morgan Τζέιμι Ντάιμον, ερωτηθείς σχετικά με τον έντονο ανταγωνισμό στον χρηματοπιστωτικό κλάδο, δήλωσε ότι αρχίζει να διακρίνει ομοιότητες με την περίοδο πριν από τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, όταν η βιασύνη για χορηγήσεις δανείων κατέληξε καταστροφικά. «Δυστυχώς, το είδαμε αυτό το 2005, το 2006 και το 2007, σχεδόν το ίδιο πράγμα: Η άνοδος της παλίρροιας ανύψωνε όλα τα πλοία και όλοι έβγαζαν πολλά χρήματα», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Στην Ελλάδα, εξακολουθούμε να βιώνουμε στις μέρες μας, τις παρενέργειες ενός συνδυασμού απρόσεκτης τραπεζικής χρηματοδότησης και επιπόλαιης δημοσιονομικής πολιτικής που έλαβαν χώρα κατά τη δεκαετία του 2000-2009. Για παράδειγμα, είδαμε την κυβέρνηση να παίρνει μια σειρά μέτρων που αφορούν τα δάνεια που είχαν δοθεί σωρηδόν με ρήτρα ελβετικού φράγκου, όπως επίσης είδαμε τον Άρειο Πάγο να λαμβάνει απόφαση -πρωτοφανή για τα τραπεζικά χρονικά- η οποία να κουρεύει δραστικά τα στεγαστικά δάνεια που είχαν ενταχθεί στον αποκαλούμενο «νόμο Κατσέλη».
Το μόνο βέβαιο είναι ότι το πρόβλημα του ιδιωτικού χρέους παραμένει έντονο στη χώρα μας, παρά την αποκλιμάκωση που παρατηρείται χρόνο με το χρόνο. Όπως άλλωστε υποστηρίζουν οι οικονομολόγοι, οι παρενέργειες μιας βαθιάς οικονομικής κρίσης δεν σταματούν χρονικά όταν το ΑΕΠ μιας χώρας περάσει σε θετικό επίπεδο, αλλά αντίθετα διαρκούν για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα (πχ βλέπε ζητήματα όπως το μεγάλο ιδιωτικό και δημόσιο χρέος, το brain drain, ο αδύναμος ανταγωνισμός λόγω του κλεισίματος μεγάλου αριθμού επιχειρήσεων, κ.λπ.).
Όπως σύμφωνα με ένα ευφυολόγημα «ο καλύτερος τρόπος για να κόψεις το τσιγάρο, είναι να μην το αρχίσεις», κάτι αντίστοιχο ισχύει και με τις παρενέργειες μιας οικονομικής κρίσης: Θα πρέπει να προνοήσεις, έτσι ώστε να μην ξεκινήσει η κρίση. Τί όμως δεν είχαμε προνοήσει κατά τη δεκαετία 2000-2009 και οδηγηθήκαμε στην κρίση; Θα μπορούσαμε να την αποφύγουμε;
Ο ρόλος των τραπεζών: Οι τράπεζες επί δραχμής περιόριζαν τις δανειοδοτικές τους εργασίες σχεδόν αποκλειστικά προς τις επιχειρήσεις, ενώ σε μεγάλο βαθμό λειτουργούσαν ως «μεσάζοντας» του κράτους, προκειμένου αυτό να αντλεί δανειακά κεφάλαια από τους Έλληνες πολίτες: Οι πολίτες κατέθεταν τις αποταμιεύσεις τους στις τράπεζες και αυτές με τη σειρά τους αγόραζαν ομόλογα και Έντοκα Γραμμάτια του Ελληνικού Δημοσίου. Με την έλευση του ευρώ, το κράτος απέκτησε τη δυνατότητα να δανείζεται με πολύ πιο ευνοϊκούς όρους από τις διεθνείς αγορές, οπότε οι ελληνικές τράπεζες αντιμετώπισαν το πρόβλημα της υπερβάλλουσας ρευστότητας. Εκείνη την εποχή λοιπόν -εκμεταλλευόμενες και την υποχώρηση των επιτοκίων- ακολούθησαν μια ιδιαίτερα επιθετική πολιτική στις χορηγήσεις τόσο των επιχειρήσεων, όσο και των νοικοκυριών, εγγράφοντας υψηλά λογιστικά κέρδη και υπερχρεώνοντας αρκετούς από τους πελάτες τους. Θυμίζουμε ότι εκείνη την εποχή η πιστωτική επέκταση κατέγραφε ετήσιες ανόδους που συχνά ξεπερνούσαν το 20%!
Ο ρόλος του κράτους: Παρόλα αυτά, οι τράπεζες υπήρξαν μάλλον το θύμα, παρά ο θύτης της όλης υπόθεσης. Η απλόχερη δανειοδοτική πολιτική τους δεν ήταν ο βασικός λόγος για τον οποίον αντιμετώπισαν τα προβλήματα που ακολούθησαν, αλλά: Πρώτον, η ζημία κάποιων δεκάδων δισεκατομμυρίων ευρώ από το κούρεμα των ελληνικών κρατικών ομολόγων (πρόγραμμα PSI). Και δεύτερον, το αποτέλεσμα μιας βαθιάς και απότομης οικονομικής κρίσης, το αποτέλεσμα της οποίας ήταν πολλά από τα δάνεια που είχαν δοθεί με σωστά κριτήρια να καταστούν επισφαλή. Αν για παράδειγμα μια οικογένεια με μηνιαίο εισόδημα 4.000 ευρώ μπορούσε να αποπληρώνει μηνιαία τοκοχρεολυτική δόση 1.000 ευρώ, δεν μπόρεσε να ισχύσει το ίδιο όταν το εισόδημα αυτής της οικογένειας περιορίστηκε λόγω της κρίσης στα 1.500 ευρώ. Με άλλα λόγια, οι δανειοδοτήσεις των τραπεζών έγιναν με βάση προβλέψεις ενός ελληνικού Α.Ε.Π. που θα ανέβαινε από χρόνο σε χρόνο και όχι με βάση ένα Α.Ε.Π. που θα υποχωρούσε κατά 25% λόγω της οικονομικής κρίσης.
Και στο ερώτημα ποιος ήταν ο βασικός λόγος που προκάλεσε την οικονομική κρίση, η απάντηση είναι το τριπλό πρόβλημα στο δημοσιονομικό μέτωπο, στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών και στο δημόσιο χρέος, όπου κάθε ένα από αυτά επηρέαζε αρνητικά τα υπόλοιπα δύο.
Οι δύο μεγαλύτερες γκάφες εκείνης της περιόδου ήταν:
α) Η επιλογή να μην αντιμετωπιστεί η συνταξιοδοτική «τρύπα», η οποία ήταν εύκολα προβλέψιμη και διευρυνόταν με απίστευτους ρυθμούς και
β) Η μεγάλη αύξηση του δημοσίου χρέους από ξένα κεφάλαια, τα οποία όμως δεν κατευθύνονταν σε επενδύσεις, αλλά σε παροχές, οι οποίες με τη σειρά τους μετατρέπονταν σε κατανάλωση και εξοχικές κατοικίες.
Προφανώς, τόσο οι τράπεζες, όσο και το Ελληνικό Δημόσιο θα πρέπει να διδαχθούν από τα λάθη του παρελθόντος και να μην τα επαναλάβουν.