Εισαγωγικά στοιχεία
Η διασφάλιση ενός υγιούς και ασφαλούς εργασιακού περιβάλλοντος είναι ουσιώδους σημασίας για την επίτευξη αξιοπρεπών συνθηκών εργασίας για όλους τους εργαζόμενους και αποτελεί τη θεμελιώδη βάση μιας ισχυρής και ανθεκτικής οικονομίας και κοινωνίας. Η προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων κατοχυρώνεται ρητά στη Συνθήκη για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στα άρθρα 151 και 153 (Σ.Λ.Ε.Ε.) και στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στο άρθρο 31, αποτυπώνεται στη 10η αρχή του Ευρωπαϊκού Πυλώνα Κοινωνικών Δικαιωμάτων και αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την επίτευξη των στόχων των Ηνωμένων Εθνών για τη βιώσιμη ανάπτυξη.
Η υγεία και η ασφάλεια στον χώρο εργασίας αποτελούν θεμελιώδεις πυλώνες μιας σύγχρονης και υπεύθυνης κοινωνίας. Η εργασία, πέρα από μέσο βιοπορισμού, είναι μια βασική ανθρώπινη δραστηριότητα που διαμορφώνει την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής του ατόμου. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, οι εργαζόμενοι έρχονται αντιμέτωποι με συνθήκες που θέτουν σε κίνδυνο τη σωματική και ψυχική τους υγεία. Η έκθεση σε επιβλαβές περιβάλλον αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες επαγγελματικού κινδύνου, ο οποίος επιβάλλει τη λήψη μέτρων προστασίας σε όλα τα επίπεδα.
Ο νέος Εργασιακός Νόμος επιβεβαιώνει τη σημασία που δίνει η πολιτεία στο συγκεκριμένο θέμα. Σύμφωνα με το άρθρο 25 του Ν. 5239/2025 (ΦΕΚ Α' 178/17-10-2025), «Δίκαιη Εργασία για Όλους: Απλοποίηση της Νομοθεσίας - Στήριξη στον Εργαζόμενο - Προστασία στην Πράξη - Συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις και λοιπές διατάξεις.», σκοπός των διατάξεων για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία είναι η ενίσχυση της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων, μέσω της αναβάθμισης του ρόλου των αρμόδιων οργάνων, της επικαιροποίησης και αυστηροποίησης του σχετικού θεσμικού πλαισίου, της προώθησης της πρόληψης επαγγελματικών κινδύνων και ασθενειών, καθώς και της αξιοποίησης της ψηφιακής τεχνολογίας για τον αποτελεσματικότερο έλεγχο και την παρακολούθηση των συνθηκών εργασίας.
Επιβλαβείς παράγοντες στο εργασιακό περιβάλλον
Τα επιβλαβή περιβάλλοντα εργασίας περιλαμβάνουν ποικίλους κινδύνους. Η παρατεταμένη ή συνεχής έκθεση σε τέτοιους παράγοντες - κινδύνους μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες για την υγεία, οι οποίοι ταξινομούνται σε τέσσερις βασικές κατηγορίες:
- Φυσικοί παράγοντες: Θόρυβος, κραδασμοί, ακτινοβολίες, υψηλές ή πολύ χαμηλές θερμοκρασίες. Αυτοί οι παράγοντες είναι ιδιαίτερα παρόντες στη βαριά βιομηχανία, στα εργοτάξια, ή σε χώρους όπου χρησιμοποιούνται μεγάλα μηχανήματα ή εξοπλισμός. Η παρατεταμένη έκθεση μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια ακοής, θερμική εξάντληση ή μυοσκελετικές διαταραχές.
- Χημικοί παράγοντες: Επαφή με τοξικές ουσίες, σκόνες, αναθυμιάσεις, αέρια ή διαλύτες. Οι χημικοί κίνδυνοι απαντώνται συχνά σε εργοστάσια παραγωγής, χημικά εργαστήρια, καθαριστήρια, αλλά και σε επαγγέλματα όπως η βαφή, η συγκόλληση ή η γεωργία. Αφορούν την εισπνοή ή επαφή με επιβλαβείς ουσίες όπως διαλύτες, αμίαντο, αναθυμιάσεις ή βαρέα μέταλλα. Οι ουσίες αυτές είναι υπεύθυνες για πληθώρα ασθενειών, συμπεριλαμβανομένων αναπνευστικών και καρκινογενετικών νοσημάτων.
- Βιολογικοί παράγοντες: Έκθεση σε ιούς, βακτήρια, μύκητες ή άλλους παθογόνους μικροοργανισμούς που μπορούν να προκαλέσουν μολύνσεις ή λοιμώξεις. Οι εργαζόμενοι στον τομέα της υγείας, της καθαριότητας ή της αποκομιδής απορριμμάτων είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι σε τέτοιους κινδύνους.
- Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες: Το άγχος, η πίεση για απόδοση, η εργασιακή ανασφάλεια, ο εκφοβισμός (mobbing) ή η έλλειψη ισορροπίας επαγγελματικής και προσωπικής ζωής είναι παράγοντες που επηρεάζουν εξίσου σοβαρά την υγεία και ευημερία των εργαζομένων, προκαλώντας εξουθένωση (burnout), κατάθλιψη και άλλες ψυχικές διαταραχές.
Προστασία εργαζομένων από κινδύνους που συνδέονται με την έκθεση σε επιβλαβείς ουσίες
Τη μεταφορά της Οδηγίας (Ε.Ε.) 2022/431 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 9ης Μαρτίου 2022 στο εθνικό δίκαιο, με την οποία ισχυροποιείται περαιτέρω το υφιστάμενο πλαίσιο που στοχεύει στην προστασία της υγείας των εργαζομένων από την έκθεση σε επιβλαβείς ουσίες κατά τη διάρκεια της εργασίας, προβλέπει το Π.Δ. 48/2024 (ΦΕΚ Α΄ 136/20-08-2024) «Προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους που συνδέονται με την έκθεση σε καρκινογόνους παράγοντες, μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες κατά την εργασία, σε εναρμόνιση με την οδηγία 2004/37/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 29ης Απριλίου 2004». Όπως έχει τροποποιηθεί με τις Οδηγίες 2014/27/Ε.Ε., 2017/2398/Ε.Ε., 2019/130/Ε.Ε, 2019/983/Ε.Ε. και 2022/431/Ε.Ε.
Οι διατάξεις του Π.Δ. 48/2024 εφαρμόζονται επιπλέον των γενικών διατάξεων για την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων, όπως ισχύουν κάθε φορά. Στο υποκειμενικό πεδίο εφαρμογής εμπίπτουν όλες τις επιχειρήσεις, εκμεταλλεύσεις και εργασίες του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα (παρ. 4 του άρθρου 1). Εφεξής, όπου δεν εξειδικεύεται άλλως, η παραπομπή σε άρθρα αφορά στο Π.Δ. 48/2024, κατά τα ειδικότερα αναφερόμενα στο άρθρο 2 του Κώδικας Νόμων για την Υγεία και την Ασφάλεια των Εργαζομένων (Κ.Ν.Υ.Α.Ε.), όπου γίνεται ρητή παραπομπή, ο οποίος κυρώθηκε με το άρθρο πρώτο του Ν.3850/2010 (ΦΕΚ Α` 84).
Για τους σκοπούς του διατάγματος νοούνται ως:
1. Καρκινογόνος παράγοντας:
α) Ουσία ή μείγμα που ανταποκρίνεται στα κριτήρια για την ταξινόμηση ως καρκινογόνος παράγοντας στην κατηγορία 1Α ή 1Β, που παρατίθεται στο Παράρτημα I του κανονισμού (Ε.Κ.) αριθ. 1272/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008.
β) Ουσία, μείγμα ή διαδικασία που αναφέρεται στο Παράρτημα I του παρόντος διατάγματος, καθώς και ουσία ή μείγμα που προκύπτει από μια διαδικασία η οποία αναφέρεται στο εν λόγω παράρτημα.
2. Μεταλλαξιογόνος παράγοντας: Ουσία ή μείγμα που πληροί τα κριτήρια κατάταξης ως μεταλλαξιογόνο των γεννητικών κυττάρων κατηγορίας 1Α ή 1Β που παρατίθεται στο Παράρτημα I του κανονισμού (Ε.Κ.) αριθ. 1272/2008.
3. Τοξική για την αναπαραγωγή ουσία: Ουσία ή μείγμα που ανταποκρίνεται στα κριτήρια για την ταξινόμηση στην κατηγορία 1Α ή 1Β των τοξικών για την αναπαραγωγή ουσιών, που παρατίθεται στο Παράρτημα I του κανονισμού (Ε.Κ.) αριθ. 1272/2008.
4. Τοξική για την αναπαραγωγή ουσία χωρίς κατώτατο όριο: Τοξική για την αναπαραγωγή ουσία, για την οποία δεν υπάρχει ασφαλές επίπεδο έκθεσης για την υγεία των εργαζομένων και η οποία προσδιορίζεται ως τέτοια στη στήλη των ενδείξεων του Παραρτήματος III του παρόντος διατάγματος.
5. Τοξική για την αναπαραγωγή ουσία με κατώτατο όριο: Τοξική για την αναπαραγωγή ουσία, για την οποία υπάρχει ασφαλές επίπεδο έκθεσης, κάτω από το οποίο δεν υπάρχει κίνδυνος για την υγεία των εργαζομένων και η οποία προσδιορίζεται ως τέτοια στη στήλη των ενδείξεων του Παραρτήματος III του παρόντος διατάγματος.
Οι διατάξεις του Π.Δ. 48/2024 δεν εφαρμόζονται στους εργαζόμενους που εκτίθενται μόνο στις ακτινοβολίες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας.
Οι διατάξεις καθ` ο μέρος αφορούν στον αμίαντο, στο βενζόλιο και στον μόλυβδο, εφαρμόζονται όταν είναι πιο ευνοϊκές για την υγεία και την ασφάλεια κατά την εργασία σε σύγκριση με τις αντίστοιχες διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας, οι οποίες είναι:
α) Για τον αμίαντο, το Π.Δ. 212/2006 (ΦΕΚ Α` 212), η 4229/395/15-02-2013 κοινή Υπουργική Απόφαση (ΦΕΚ Β` 318), όπως τροποποιήθηκε με την 22435/1469/17-05-2017 κοινή Υπουργική Απόφαση (ΦΕΚ Β` 1865), η 15616/398/03-08-2010 κοινή Υπουργική Απόφαση (ΦΕΚ Β` 1340) και η 9698/456/27-03-2014 Υπουργική Απόφαση (ΦΕΚ Β` 894).
β) Για το βενζόλιο, ο Ν. 61/1975 (ΦΕΚ Α` 132), ο Ν.492/1976 (ΦΕΚ Α` 332) και η 130879/1987 Υπουργική Απόφαση (ΦΕΚ Β` 341).
γ) Για τον μόλυβδο, το Π.Δ. 94/1987 (ΦΕΚ Α` 54), όπως τροποποιήθηκε με το Π.Δ. 338/2001 (ΦΕΚ Α` 227).
Στο πλαίσιο της προσαρμογής της ελληνικής νομοθεσίας προς τις διατάξεις της Οδηγίας (Ε.Ε.) 2022/431 (περ. α της παρ. 1 του άρθρου 1), αλλά και πέραν αυτής, με το εν λόγω Προεδρικό Διάταγμα:
- Κωδικοποιείται το σύνολο της νομοθεσίας για την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους για την υγεία και την ασφάλεια, εξαιτίας της έκθεσής τους σε επιβλαβείς για την υγεία ουσίες (κωδικοποιημένες διατάξεις στην περ. β της παρ. 1 του άρθρου 1). Ως προς την αντιστοιχία μεταξύ των διατάξεων του ενωσιακού δικαίου και του εθνικού δικαίου, ισχύουν τα Παραρτήματα IV, V, VI και VII, τα οποία προσαρτώνται στο Π.Δ. 48/2024, αποτελώντας αναπόσπαστο μέρος αυτού.
- Τροποποιούνται το Π.Δ. 307/1986 «Προστασία της υγείας των εργαζομένων που εκτίθενται σε ορισμένους χημικούς παράγοντες κατά τη διάρκεια της εργασίας τους» (ΦΕΚ Α΄ 135), καθώς και το Π.Δ. 338/2001 «Προστασία της υγείας και ασφαλείας των εργαζομένων κατά την εργασία από κινδύνους οφειλόμενους σε χημικούς παράγοντες» (ΦΕΚ Α΄ 227, διόρθωση σφάλματος ΦΕΚ Α΄ 259), κατά τα ειδικότερα αναφερόμενα στα άρθρα 17 και 18 του Π.Δ. 48/2024 .
- Προστίθενται στη σχετική λίστα ουσίες που πλέον κρίνονται ως καρκινογόνες και μεταλλαξιογόνες, καθώς και άλλες που έχουν αποδειχθεί επιβλαβείς για την αναπαραγωγική υγεία (παρ. 1, 2, 3 του άρθρου 2 και Παράρτημα Ι του Π.Δ.).
- Επεκτείνεται και αυστηροποιείται η λίστα που ορίζει τις επιτρεπτές τιμές έκθεσης, συμπεριλαμβάνοντας τις τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες και τα επικίνδυνα φάρμακα που περιέχουν μία ή περισσότερες καρκινογόνες, μεταλλαξιογόνες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες (παρ. 4, 5, 6, 7 και 8 του άρθρου 2, καθώς και Παράρτημα ΙΙΙ του Π.Δ.).
- Αυστηροποιούνται οι τιμές έκθεσης στο βενζόλιο, θεσπίζονται νέες οριακές τιμές για το ακρυλονιτρίλιο και το νικέλιο, που εντάσσονται πλέον στις καρκινογόνες ουσίες και όχι απλά στους χημικούς παράγοντες και παράλληλα, προστίθενται οι οριακές τιμές άλλων 12 χημικών ουσιών, που εντάσσονται πλέον και αυτές στο πεδίο εφαρμογής της ευρωπαϊκής Οδηγίας.
- Περιγράφονται αναλυτικά στα άρθρα 3 έως 15 του Κεφαλαίου Β΄ (σε αντιστοιχία με τις σχετικές ενωσιακές διατάξεις) οι υποχρεώσεις των εργοδοτών. Στο Παράρτημα ΙΙ του Π.Δ. παρέχονται, μάλιστα, πρακτικές συστάσεις για την επίβλεψη της υγείας των εργαζομένων. Ιδίως σε περίπτωση κινδύνου έκθεσης των εργαζομένων σε βενζόλιο.
- Ανατίθεται ο έλεγχος εφαρμογής των επιμέρους διατάξεων στα αρμόδια όργανα του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης (άρθρο 19), όπως καθορίζονται ειδικότερα από το άρθρο 69 του Κ.Ν.Υ.Α.Ε..
- Προβλέπονται κυρώσεις σε περίπτωση παραβάσεων τόσο διοικητικές (π.χ. πρόστιμο, προσωρινή διακοπή λειτουργίας της επιχείρησης), όσο και ποινικές, κατά παραπομπή στα άρθρα 71 και 72 του Κ.Ν.Υ.Α.Ε..
- Από την έναρξη ισχύος του διατάγματος καταργούνται τα Π.Δ. 399/1994 (ΦΕΚ Α` 221), 127/2000 (ΦΕΚ Α` 111), 43/2003 (ΦΕΚ Α` 44), 26/2020 (ΦΕΚ Α` 50) και το άρθρο 6 του Π.Δ. 52/2015 (ΦΕΚ Α` 81).
Ο Ν. 5239/2025 στο άρθρο 42, Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα «ΗΡΙΔΑΝΟΣ» - Προσθήκη άρθρου 543Α στον Κώδικα Εργατικού Δικαίου, στην παρ. 2 αναφέρει ότι: «Ειδικότερα, στο Ο.Π.Σ. ΗΡΙΔΑΝΟΣ δημιουργούνται και λειτουργούν μεταξύ άλλων: ε) Ψηφιακό εργαλείο για τη συλλογή και καταχώριση δεδομένων επιχειρήσεων, σύμφωνα με το άρθρο 6 του Π.Δ. 48/2024 (Α` 136), περί της ενημέρωσης της αρμόδιας επιθεώρησης εργασίας, στις οποίες χρησιμοποιούνται καρκινογόνοι παράγοντες, μεταλλαξιογόνοι παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες.».
Ειδικότερα, το άρθρο 6 του Π.Δ. 48/2024 αναφέρει ότι: «Ο εργοδότης οφείλει να παρέχει στην αρμόδια επιθεώρηση εργασίας κάθε στοιχείο που αφορά τη διενέργεια της εκτίμησης κινδύνων του άρθρου 3, καθώς και πληροφορίες σχετικά με: 1. Τις βιομηχανικές δραστηριότητες ή/και μεθόδους που εφαρμόζονται, καθώς και τους λόγους για τους οποίους χρησιμοποιούνται καρκινογόνοι παράγοντες, μεταλλαξιογόνοι παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες. 2. Τις παραγόμενες ή χρησιμοποιούμενες ποσότητες ουσιών ή μειγμάτων που περιέχουν καρκινογόνους παράγοντες, μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες. 3. Τον αριθμό των εργαζομένων που εκτίθενται. 4. Τα προληπτικά μέτρα που λαμβάνονται. 5. Τον τύπο του προστατευτικού εξοπλισμού που χρησιμοποιείται. 6. Τη φύση και το βαθμό της έκθεσης. 7. Τις περιπτώσεις υποκατάστασης.».
Εντοπισμός και εκτίμηση των κινδύνων
Σύμφωνα με το άρθρο 3 του Π.Δ. 48/2024 (παρ. 2, 3 και 4 του άρθρου 3 της Οδηγίας 2004/37/ΕΚ).
«1. Για κάθε δραστηριότητα που ενδέχεται να συνεπάγεται κίνδυνο έκθεσης σε καρκινογόνους παράγοντες, μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες, ο εργοδότης οφείλει να έχει στη διάθεσή του μια γραπτή εκτίμηση των υφισταμένων κατά την εργασία κινδύνων για την ασφάλεια και την υγεία, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν ομάδες εργαζομένων που εκτίθενται σε ιδιαίτερους κινδύνους, σύμφωνα με το άρθρο 43 του Κ.Ν.Υ.Α.Ε..
2. Η εκτίμηση αυτή πρέπει να εντοπίζει τη φύση του κινδύνου, τον βαθμό σοβαρότητάς του, τη διάρκεια έκθεσης των εργαζομένων σ` αυτόν και τη συχνότητα εμφάνισής του, ώστε να εκτιμώνται όλοι οι κίνδυνοι για την υγεία και ασφάλεια των εργαζομένων και να καθορίζονται τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν.
3. H εκτίμηση αυτή επαναλαμβάνεται τακτικά και σε κάθε περίπτωση, όταν μεταβάλλονται οι συνθήκες που ενδέχεται να επηρεάσουν την έκθεση των εργαζομένων στους καρκινογόνους παράγοντες, στους μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή στις τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες.
4. Ο εργοδότης, κατά την εκτίμηση κινδύνων, αποδίδει ιδιαίτερη προσοχή στις ενδεχόμενες επιπτώσεις όσον αφορά την υγεία και ασφάλεια εργαζομένων που διατρέχουν ιδιαίτερους κινδύνους και μεταξύ άλλων, λαμβάνει υπόψη τη σκοπιμότητα να μην απασχολούνται οι εργαζόμενοι αυτοί σε περιοχές, όπου ενδέχεται να έλθουν σε επαφή με καρκινογόνους παράγοντες, μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες.
5. Τα μέτρα για την ασφάλεια, την υγεία και την υγιεινή κατά την εργασία σε καμία περίπτωση δεν συνεπάγονται την οικονομική επιβάρυνση των εργαζομένων, σύμφωνα με την παρ. 10 του άρθρου 42 του Κ.Ν.Υ.Α.Ε.».
Μείωση και υποκατάσταση επιβλαβών παραγόντων
Σύμφωνα με το άρθρο 4 του Π.Δ. 48/2024 (άρθρο 4 της Οδηγίας 2004/37/ΕΚ).
«1. Ο εργοδότης μειώνει τη χρήση ενός καρκινογόνου παράγοντα, μεταλλαξιογόνου παράγοντα ή τοξικής για την αναπαραγωγή ουσίας στον χώρο εργασίας, κυρίως υποκαθιστώντας τον συγκεκριμένο παράγοντα ή ουσία, στο μέτρο που αυτό είναι τεχνικά εφικτό, από μια ουσία, μείγμα ή μέθοδο, τα οποία, υπό τις συνθήκες χρήσης τους, είναι ακίνδυνα ή λιγότερο επικίνδυνα για την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων.
2. Ο εργοδότης κοινοποιεί τα αποτελέσματα των διερευνήσεών του στην αρμόδια επιθεώρηση εργασίας.».
Πρόληψη και μείωση της έκθεσης
Σύμφωνα με το άρθρο 5 του Π.Δ. 48/2024 (άρθρο 5 της Οδηγίας 2004/37/ΕΚ).
«1. Εάν σύμφωνα με την εκτίμηση κινδύνων του άρθρου 3 υπάρχει κίνδυνος για την υγεία ή την ασφάλεια των εργαζομένων, η έκθεση των εργαζομένων πρέπει να αποφεύγεται.
2. Εάν δεν είναι τεχνικά δυνατή η υποκατάσταση του καρκινογόνου παράγοντα, μεταλλαξιογόνου παράγοντα ή της τοξικής για την αναπαραγωγή ουσίας από ουσία, μείγμα ή μέθοδο, τα οποία, υπό τις συνθήκες χρήσης τους, είναι ακίνδυνα ή λιγότερο επικίνδυνα για την υγεία ή την ασφάλεια των εργαζομένων, ο εργοδότης φροντίζει ώστε η παραγωγή και η χρήση του καρκινογόνου παράγοντα, μεταλλαξιογόνου παράγοντα ή της τοξικής για την αναπαραγωγή ουσίας να πραγματοποιούνται σε κλειστό σύστημα, στο μέτρο που αυτό είναι τεχνικά εφικτό.
3. Εάν δεν είναι τεχνικά δυνατή η χρησιμοποίηση κλειστού συστήματος, ο εργοδότης εξασφαλίζει ότι:
α) μειώνεται στο χαμηλότερο επίπεδο που είναι τεχνικά εφικτό η έκθεση των εργαζομένων στον καρκινογόνο παράγοντα, τον μεταλλαξιογόνο παράγοντα ή την τοξική για την αναπαραγωγή ουσία χωρίς κατώτατο όρο,
β) μειώνεται στο ελάχιστο ο κίνδυνος που συνδέεται με την έκθεση των εργαζομένων σε:
βα) τοξική για την αναπαραγωγή ουσία με κατώτατο όριο ή
ββ) τοξική για την αναπαραγωγή ουσία, πλην των τοξικών για την αναπαραγωγή ουσιών χωρίς κατώτατο όριο και των τοξικών για την αναπαραγωγή ουσιών με κατώτατο όριο. Στην περίπτωση αυτή, κατά τη διενέργεια της εκτίμησης κινδύνων του άρθρου 3, ο εργοδότης λαμβάνει δεόντως υπόψη την πιθανότητα να μην υπάρχει ασφαλές επίπεδο έκθεσης για την υγεία των εργαζομένων για μια τέτοια τοξική για την αναπαραγωγή ουσία και θεσπίζει κατάλληλα μέτρα για τον σκοπό αυτό.
4. Η έκθεση δεν πρέπει να υπερβαίνει την οριακή τιμή έκθεσης ή την ανώτατη οριακή τιμή έκθεσης καρκινογόνου παράγοντα, μεταλλαξιογόνου παράγοντα ή τοξικής για την αναπαραγωγή ουσίας, όπως ορίζεται στο Παράρτημα ΙΙΙ.
5. Σε όλες τις περιπτώσεις χρησιμοποίησης καρκινογόνου παράγοντα, μεταλλαξιογόνου παράγοντα ή τοξικής για την αναπαραγωγή ουσίας, ανεξάρτητα από τα ανωτέρω, ο εργοδότης εφαρμόζει και όλα τα ακόλουθα μέτρα:
α) περιορισμό των ποσοτήτων του καρκινογόνου παράγοντα, μεταλλαξιογόνου παράγοντα ή τοξικής για την αναπαραγωγή ουσίας στο χώρο εργασίας,
β) περιορισμό του αριθμού των εργαζομένων που εκτίθενται ή ενδέχεται να εκτεθούν και του χρόνου έκθεσής τους στο ελάχιστα δυνατό,
γ) σχεδιασμό των μεθόδων εργασίας και των τεχνικών μέτρων ελέγχου, έτσι ώστε να αποφεύγεται ή να ελαχιστοποιείται η έκλυση καρκινογόνων παραγόντων, μεταλλαξιογόνων παραγόντων ή τοξικών για την αναπαραγωγή ουσιών στο χώρο εργασίας,
δ) δέσμευση του καρκινογόνου παράγοντα, μεταλλαξιογόνου παράγοντα ή τοξικής για την αναπαραγωγή ουσίας στην πηγή, τοπική απορρόφηση ή γενικό εξαερισμό, που γίνονται κατάλληλα και σύμφωνα με την ανάγκη προστασίας της δημόσιας υγείας και του περιβάλλοντος,
ε) χρήση των υφιστάμενων κατάλληλων μεθόδων μέτρησης των καρκινογόνων παραγόντων, μεταλλαξιογόνων παραγόντων ή τοξικών για την αναπαραγωγή ουσιών, ιδίως για την έγκαιρη ανίχνευση ασυνήθους έκθεσης οφειλόμενης σε απρόβλεπτο συμβάν ή σε ατύχημα,
στ) εφαρμογή κατάλληλων διαδικασιών και μεθόδων εργασίας,
ζ) λήψη μέτρων συλλογικής ή/και ατομικής προστασίας, στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η έκθεση δεν μπορεί να αποφευχθεί με άλλα μέσα,
η) λήψη μέτρων υγιεινής, ιδίως τακτικού καθαρισμού των δαπέδων, των τοίχων και των λοιπών επιφανειών,
θ) ενημέρωση των εργαζομένων,
ι) οριοθέτηση των επικίνδυνων ζωνών και χρήση κατάλληλης σήμανσης προειδοποίησης και ασφάλειας των χώρων εργασίας.
ια) κατάρτιση σχεδίων και εγκατάσταση συστημάτων για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης που ενδέχεται να οδηγήσουν σε ασυνήθιστα υψηλή έκθεση.
ιβ) χρήση μέσων για την ακίνδυνη αποθήκευση, χειρισμό και μεταφορά, ιδίως χρήση σφραγισμένων δοχείων με σαφή και ευδιάκριτη επισήμανση, σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία,
ιγ) χρήση μέσων για την ασφαλή συλλογή, αποθήκευση και διάθεση των αποβλήτων από τους εργαζόμενους, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης σφραγισμένων δοχείων με σαφή και ευδιάκριτη επισήμανση, σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία.».
Μέτρα υγιεινής και μέτρα ατομικής προστασίας
Σύμφωνα με το άρθρο 10 του Π.Δ. 48/2024 (άρθρο 10 της Οδηγίας 2004/37/ΕΚ).
«1. Για κάθε δραστηριότητα κατά την άσκηση της οποίας υπάρχει κίνδυνος έκθεσης σε καρκινογόνους παράγοντες, μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες, ο εργοδότης λαμβάνει κατάλληλα μέτρα ώστε:
α) Οι εργαζόμενοι να μην τρώνε ή πίνουν στις περιοχές εργασίας, στις οποίες υπάρχει κίνδυνος έκθεσης σε καρκινογόνους παράγοντες, μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες. Στις ίδιες περιοχές απαγορεύεται το κάπνισμα.
β) Να παρέχεται στους εργαζόμενους κατάλληλος προστατευτικός ιματισμός ή άλλος κατάλληλος ειδικός ιματισμός.
γ) Να προβλέπεται η ύπαρξη χωριστών χώρων εναπόθεσης του ιματισμού εργασίας ή προστασίας, αφενός και του κανονικού ιματισμού, αφετέρου.
δ) Να τίθενται στη διάθεση των εργαζομένων κατάλληλες και πλήρεις εγκαταστάσεις λουτρών και χώρων υγιεινής.
ε) Ο εξοπλισμός ατομικής προστασίας να αποθηκεύεται σωστά σε σαφώς καθορισμένο χώρο, να ελέγχεται και να καθαρίζεται πριν και οπωσδήποτε μετά από κάθε χρήση.
στ) Ο ελαττωματικός εξοπλισμός να επισκευάζεται ή να αντικαθίσταται πριν από νέα χρήση.
2. Το κόστος των μέτρων που αναφέρονται στην παράγραφο 1 δεν βαρύνει τους εργαζομένους.».
Ενημέρωση και εκπαίδευση των εργαζομένων
Σύμφωνα με το άρθρο 11 του Π.Δ. 48/2024 (άρθρο 11 της Οδηγίας 2004/37/ΕΚ).
«1. Στο πλαίσιο της εκπαίδευσης των εργαζομένων σύμφωνα με τις κείμενες διατάξεις, ο εργοδότης λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα, ώστε οι εργαζόμενοι και οι εκπρόσωποί τους στην επιχείρηση ή την εγκατάσταση να λαμβάνουν κατάλληλη και επαρκή εκπαίδευση, βάσει όλων των διαθέσιμων πληροφοριών, ιδίως με την μορφή ενημέρωσης και γραπτών οδηγιών, σχετικά με:
α) Τους ενδεχόμενους κινδύνους για την υγεία, συμπεριλαμβανομένων των πρόσθετων κινδύνων που οφείλονται στο κάπνισμα.
β) Τις προφυλάξεις που πρέπει να λαμβάνονται για την πρόληψη της έκθεσης.
γ) Τις απαιτήσεις υγιεινής.
δ) Τη χρήση εξοπλισμού ατομικής προστασίας και ιματισμού.
ε) Τα μέτρα που πρέπει να λαμβάνονται από τους εργαζόμενους και ιδίως από το προσωπικό επέμβασης σε περίπτωση ατυχήματος και για την πρόληψη των ατυχημάτων.
2. H εκπαίδευση πρέπει να:
α) προσαρμόζεται ώστε να λαμβάνεται υπόψη η έκθεση ή η ενδεχόμενη έκθεση σε:
αα) νέους ή μεταβαλλόμενους κινδύνους, ιδίως σε:
ααα) διάφορους καρκινογόνους παράγοντες, μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που περιέχονται σε επικίνδυνα φάρμακα ή
ααβ) σε νέους καρκινογόνους παράγοντες, μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες,
αβ) περιπτώσεις μεταβολής των συνθηκών εργασίας,
β) επαναλαμβάνεται σε τακτά χρονικά διαστήματα, σε περιβάλλοντα υγειονομικής περίθαλψης και αν χρειάζεται, σε άλλα περιβάλλοντα, για όλους τους εργαζομένους που εκτίθενται σε καρκινογόνους παράγοντες, μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες.
3. Επιπλέον, ο εργοδότης:
α) Ενημερώνει τους εργαζόμενους σχετικά με τις εγκαταστάσεις και τα δοχεία που βρίσκονται στους χώρους εργασίας και περιέχουν καρκινογόνους παράγοντες, μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες.
β) Εξασφαλίζει ότι όλα τα δοχεία, συσκευασίες και εγκαταστάσεις που περιέχουν καρκινογόνους παράγοντες, μεταλλαξιογόνους παράγοντες ή τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες, επισημαίνονται με τρόπο σαφή και ευανάγνωστο και τοποθετεί ευδιάκριτα σήματα προειδοποίησης και κινδύνου, σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία.
4. Για εργασία που συνεπάγεται κίνδυνο έκθεσης των εργαζομένων σε καρκινογόνο παράγοντα, μεταλλαξιογόνο παράγοντα ή τοξική για την αναπαραγωγή ουσία, για τον οποίο έχει καθοριστεί βιολογική οριακή τιμή, η επίβλεψη της υγείας των εργαζομένων είναι υποχρεωτική. Οι εργαζόμενοι ενημερώνονται σχετικά με την απαίτηση αυτή πριν τους ανατεθεί η εργασία, που συνεπάγεται κίνδυνο έκθεσης στον αναφερόμενο καρκινογόνο παράγοντα, μεταλλαξιογόνο παράγοντα ή τοξική για την αναπαραγωγή ουσία.».
Μέτρα προστασίας των εργαζομένων που εκτίθενται σε παράγοντες
Σύμφωνα με το άρθρο 529 του Π.Δ. 62/2025 (νέος Κώδικας Εργατικού Δικαίου):
«1. Ο εργοδότης οφείλει να παίρνει μέτρα, ώστε να αποφεύγεται ή να ελαχιστοποιείται η έκθεση των εργαζομένων σε παράγοντες, όσο είναι πρακτικά δυνατό. Σε κάθε περίπτωση το επίπεδο έκθεσης πρέπει να είναι κατώτερο από εκείνο που ορίζει η «οριακή τιμή έκθεσης».
2. Ο εργοδότης, για να συμμορφωθεί με την παρ. 1, υποχρεούται να παίρνει κατά σειρά τα πιο κάτω μέτρα:
α) Να αντικαθιστά, όσο είναι πρακτικά δυνατό, τους παράγοντες που είναι επιβλαβείς για την υγεία των εργαζομένων ή επικίνδυνοι με άλλους αβλαβείς ή λιγότερο επιβλαβείς, καθώς και να περιορίζει τη χρήση τους στο χώρο εργασίας.
β) Να αντικαθιστά, όσο είναι πρακτικά δυνατό, παραγωγικές διαδικασίες, μεθόδους και μέσα που δημιουργούν στους χώρους εργασίας παράγοντες, οι οποίοι θεωρούνται επιβλαβείς για την υγεία ή επικίνδυνοι, με άλλες που δεν δημιουργούν καθόλου τους παράγοντες αυτούς ή τους δημιουργούν σε επίπεδο χαμηλότερο από εκείνο που ορίζει η κατά περίπτωση «οριακή τιμή έκθεσης».
γ) Να περιορίζει, όσο είναι πρακτικά δυνατό, τον αριθμό των εργαζομένων που εκτίθενται ή ενδέχεται να εκτεθούν σε παράγοντες και το χρόνο έκθεσης τους.
δ) Να παρέχει μέτρα και μέσα ατομικής προστασίας στους εργαζομένους, όταν δεν είναι πρακτικά δυνατόν να αποφευχθεί η επιβλαβής έκθεση τους με τους τρόπους που αναφέρονται στην παράγραφο αυτή.
3. Ο εργοδότης εκτός από τις υποχρεώσεις της παρ. 2 πρέπει να λαμβάνει και τα εξής μέτρα:
α) Να ελέγχει τη συγκέντρωση ή ένταση των παραγόντων στους χώρους εργασίας και τα επίπεδα έκθεσης των εργαζομένων σ` αυτούς, πριν αρχίσει η λειτουργία μηχανών ή εγκαταστάσεων και σε τακτά χρονικά διαστήματα κατά τη διάρκεια της λειτουργίας τους, καθώς και να αξιολογεί τα αποτελέσματα των ελέγχων αυτών σε συνδυασμό με τα αποτελέσματα του ιατρικού ελέγχου των εργαζομένων, σύμφωνα με την παρ. 1 του άρθρου 530 για τηλήψη των αναγκαίων μέτρων.
β) Να ενεργεί τακτικό έλεγχο και συντήρηση των μέσων, συσκευών ή συστημάτων που χρησιμοποιούνται για την εφαρμογή της παρ. 2, ώστε αυτά να λειτουργούν σωστά και να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις των διατάξεων του παρόντος.
γ) Να προβλέπει και να λαμβάνει ειδικά επείγοντα μέτρα για τις περιπτώσεις έκτακτων περιστατικών που μπορεί να οδηγήσουν σε μεγάλες υπερβάσεις των «οριακών τιμών έκθεσης».
δ) Να εγκαθιστά σηματοδότηση προειδοποίησης και ασφάλειας των χώρων εργασίας και συστήματα συναγερμού.
ε) Να τηρεί και να ενημερώνει, σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις και τις οδηγίες της αρμόδιας αρχής, καταλόγους των εργαζομένων που εκτίθενται στους παράγοντες και βιβλία καταχώρισης των αποτελεσμάτων των ελέγχων που γίνονται σύμφωνα με τις περ. α) έως δ).».
Εν κατακλείδι
Η προστασία της υγείας των εργαζομένων δεν είναι απλώς μια νομική υποχρέωση, αλλά δείκτης πολιτισμού και σεβασμού προς τον άνθρωπο. Η δημιουργία ενός ασφαλούς και υγιούς εργασιακού περιβάλλοντος προϋποθέτει συνεργασία μεταξύ εργοδοτών, εργαζομένων και κράτους.
Επενδύοντας στην πρόληψη, μειώνουμε τα εργατικά ατυχήματα, ενισχύουμε την παραγωγικότητα και δημιουργούμε ένα βιώσιμο εργασιακό μέλλον. Η υγεία και η ασφάλεια δεν πρέπει να θεωρούνται κόστος, αλλά επένδυση.
Η επίτευξη του στόχου «όραμα μηδέν» για την εξάλειψη των θανάτων που οφείλονται στην εργασία αποτελεί, αναμφισβήτητα, μια σημαντική πρόκληση για όλους (θεσμικά όργανα της Ε.Ε., κράτη - μέλη, κοινωνικούς εταίρους, ενδιαφερόμενους φορείς, κ.λπ.). Η συστράτευση όλων στο πλαίσιο της ενημέρωσης, της ευαισθητοποίησης, του κοινωνικού διαλόγου και της ενίσχυσης της βάσης τεκμηρίωσης είναι ο μόνος δρόμος για την επίτευξη του στόχου.
Το κείμενο αποτελεί επικαιροποιημένο απόσπασμα, μετά τη δημοσίευση του νέου εργασιακού νόμου, από το ομότιτλο άρθρο του κ. Βασίλειου Παπαβασιλείου που δημοσιεύθηκε στο τεύχος Σεπτεμβρίου του περιοδικού Epsilon7. Στο πλήρες άρθρο, μεταξύ άλλων, γίνεται αναφορά και στην επίβλεψη της υγείας των εργαζομένων, στον ιατρικό έλεγχο των εργαζομένων που εκτίθενται σε παράγοντες και στην ειδική πληροφόρηση εργαζομένων που εκτίθενται σε παράγοντες.