21/05/24 | Αρχική > Αρθρογραφία > Φορολογικά και Επίκαιρα

Η πολυδιασταύρωση της εφορίας για τον έλεγχο κρυφών εισοδημάτων

1. Γενικά

Οι εφημερίδες τον τελευταίο καιρό γράφουν, πάνω κάτω, τα εξής ενδιαφέροντα. Καλά είναι τα μέσα που παρέχει η σύγχρονη τεχνολογία για τη διασταύρωση των στοιχείων και την παρακολούθηση των συναλλαγών, αλλά δεν είναι αρκετό. Θα πρέπει, λένε, να συμπληρώνονται (τα μέτρα) και από τις μεθόδους που δυσκολεύουν αποτελεσματικά τη χρήση του μη δηλωθέντος εισοδήματος. Και διευκρινίζουν ότι, τέτοιες μέθοδοι υπάρχουν σε άλλες χώρες, οι οποίες μάλιστα δεν χρησιμοποιούνται εναλλακτικά, αλλά συμπληρωματικά η μία με την άλλη, όταν ο συνδυασμός θα δώσει το μεγαλύτερο εισόδημα. Προς το σκοπό αυτό, επιλέγονται από τις αρχές για τον προσδιορισμό του εισοδήματος που θα υπαχθεί σε φορολόγηση εκείνες οι μέθοδοι που είναι γνωστές με την ονομασία «Έμμεσες Τεχνικές του Ελέγχου».

2. Έμμεσες Τεχνικές Ελέγχου - Έννοια

Η ύπαρξη εισοδήματος ενός φυσικού προσώπου μπορεί να αποδειχθεί με άμεση ή έμμεση προσέγγιση. Η άμεση προσέγγιση βασίζεται σε συγκεκριμένες συναλλαγές (πωλήσεις, δαπάνες κ.λπ.) για τον προσδιορισμό του εισοδήματος. Η έμμεση προσέγγιση βασίζεται, επίσης, σε αποδείξεις που προκύπτουν συμπερασματικά από άλλα στοιχεία για την ύπαρξη εισοδήματος, με τη χρησιμοποίηση κάποιας από τις μεθόδους: α) της ανάλυσης ρευστότητας του φορολογούμενου (ή μέθοδος των δαπανών), β) της καθαρής θέσης και γ) των τραπεζικών καταθέσεων. Ειδικότερα:

α) Η μέθοδος της ανάλυσης ρευστότητας του φορολογούμενου (μέθοδος των δαπανών) βασίζεται στη θεωρία ότι, αν οι δαπάνες για μια δεδομένη περίοδο υπερβαίνουν τις γνωστές πηγές κεφαλαίων του υποκείμενου γι΄ αυτήν την περίοδο, μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι οι επιπλέον δαπάνες αντιπροσωπεύουν άγνωστες ή παράνομες πηγές.

β) Η μέθοδος καθαρής θέσης του φορολογούμενου βασίζεται στη θεωρία ότι οι αυξήσεις ή οι μειώσεις στην καθαρή περιουσία ενός ατόμου κατά τη διάρκεια μιας περιόδου, αφού γίνουν προσαρμογές για τα έξοδα διαβίωσης, οδηγούν στον καθορισμό του εισοδήματος.

γ) Η μέθοδος των τραπεζικών καταθέσεων βασίζεται στη θεωρία ότι αν ο υποκείμενος εισπράξει χρήματα, μόνο τρία πράγματα μπορεί να κάνει με αυτά τα χρήματα: μπορεί να τα καταθέσει, μπορεί να τα ξοδέψει με τη μορφή μετρητών (ή μέσω πιστωτικών καρτών) ή μπορεί να τα κρύψει.

Είναι, άλλωστε, γνωστό ότι, σε έρευνες που αφορούν οικονομικά εγκλήματα, τα βιβλία και στοιχεία ενός υποκείμενου δεν διατίθεται στους ελεγκτές της Εφορίας. Επομένως, θα πρέπει να γίνει έμμεση προσέγγιση χρησιμοποιώντας κάποια από τις παραπάνω μεθόδους.

Σύμφωνα με τις διατάξεις της απόφασης ΠΟΛ.1050/25-2-2014, στη διαδικασία των έμμεσων τεχνικών ελέγχου υπάγονται οι ανέλεγκτες υποθέσεις φορολογίας εισοδήματος φορολογουμένων φυσικών προσώπων για τα φορολογικά έτη που αρχίζουν από 1-1-2014 και μετά, εφόσον:

  • Τα λογιστικά αρχεία δεν τηρούνται ή οι οικονομικές καταστάσεις δεν συντάσσονται σύμφωνα με το νόμο για τα λογιστικά πρόσωπα ή
  • τα φορολογικά στοιχεία ή τα λοιπά προβλεπόμενα σχετικά δικαιολογητικά δεν συντάσσονται σύμφωνα με τον Κώδικα Φορολογικής Διαδικασίας ή
  • τα λογιστικά αρχεία ή φορολογικά στοιχεία δεν προσκομίζονται στην ελεγκτική αρχή μετά από δύο σχετικές προσκλήσεις.

Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι, η απαρίθμηση αυτή των ειδικών περιπτώσεων έχει καταστεί ενδεικτική και δεν είναι περιοριστική όπως πριν. Με νεότερες διατάξεις, σε έμμεσες τεχνικές ελέγχου μπορούν να προσφύγουν οι ελεγκτικές αρχές όταν υπάρχει σημαντική αναντιστοιχία μεταξύ των δηλούμενων οικονομικών μεγεθών, ιδίως των αγορών, των πωλήσεων και των αποθεμάτων. `Αλλη περίπτωση εφαρμογής των έμμεσων τεχνικών ελέγχου μπορεί να αποτελέσει η έλλειψη επαλήθευσης του συντελεστή μεικτού κέρδους που προκύπτει από τα δηλούμενα αποτελέσματα, με αυτόν που προκύπτει βάσει των παραστατικών αγορών και πωλήσεων, όπως επίσης η ύπαρξη αδικαιολόγητης μεταβολής αυτού (Σ.Μ.Κ.) μεταξύ διαδοχικών ετών και η δήλωση ζημίας, σε τρία τουλάχιστον φορολογικά έτη.

Παράλληλα, εξάλλου, εντάσσεται και η περίπτωση της δήλωσης ζημίας σε τρία τουλάχιστον συνεχόμενα φορολογικά έτη, δίχως να προκύπτει ο τρόπος χρηματοδότησης της επιχείρησης, με τον οποίο καλύπτονται οι υποχρεώσεις της.

Η διεύρυνση των κριτηρίων έχει ως σκοπό την ευρύτερη χρήση από τον ελεγκτικό μηχανισμό των έμμεσων τεχνικών ελέγχου, οι οποίες πλέον αποτελούν διεθνώς σημαντικά εργαλεία για τον εντοπισμό φορολογικής ύλης.

Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι, η Φορολογική Διοίκηση επιλέγει τις υποψήφιες για έλεγχο υποθέσεις με βάση κριτήρια ανάλυσης κινδύνου ή με βάση άλλα κριτήρια που καθορίζονται από τον Γ.Γ.Δ.Ε. και δεν δημοσιοποιούνται.

Περαιτέρω, η επιλογή της έμμεσης τεχνικής ελέγχου γίνεται μετά την αξιολόγηση των στοιχείων που έχει στη διάθεσή του ο ελεγκτής και την έκδοση αιτιολογημένης απόφασης του προϊσταμένου της ελεγκτικής υπηρεσίας, με τη σύμφωνη γνώμη του διευθυντή και του επόπτη ελέγχου.

3. Πληροφοριακά στοιχεία προς αξιοποίηση

Προκειμένου να πραγματοποιηθεί ο έλεγχος με την πιο πάνω διαδικασία, οι υπηρεσίες του Υπουργείου Οικονομικών συγκεντρώνουν πληροφοριακά στοιχεία από τρίτες πηγές, όπως πιστωτικά ιδρύματα, ιδιωτικά θεραπευτήρια, ιδιωτικά σχολεία, εταιρείες σταθερής και κινητής τηλεφωνίας και λοιπά ιδρύματα και επιχειρήσεις.

Περαιτέρω, η Φορολογική Διοίκηση μπορεί να ζητεί πληροφορίες από το φορολογούμενο. Για την άντληση των στοιχείων από τον φορολογούμενο έχει ορισθεί με εγκύκλιο διαταγή η συμπλήρωση ορισμένων εντύπων που περιλαμβάνουν τα ακόλουθα στοιχεία:

α) Διαθέσιμα περιουσιακά στοιχεία,

β) ερωτηματολόγιο τρόπου διαβίωσης - μεταβολών - υποχρεώσεων.

γ) στοιχεία για ακίνητα (οικόπεδα, αγροκτήματα, αγροτεμάχια, κτίσματα κάθε μορφής),

δ) κινητά μέσα (οχήματα κάθε μορφής, πλωτά μέσα, εναέρια μέσα),

ε) επενδύσεις, συμμετοχές κάθε μορφής,

στ) καταθέσεις κάθε μορφής στην Ελλάδα και στο εξωτερικό,

ζ) διαθέσιμα μετρητά (σε νομίσματα κάθε μορφής) και

η) έργα τέχνης, συλλογές, τιμαλφή και λοιπά στοιχεία (μόνο εφόσον η αξία εκάστου υπερβαίνει το ποσό των 5.000 ευρώ).

Το βάρος της απόδειξης για τα διαθέσιμα περιουσιακά στοιχεία φέρει ο φορολογούμενος.

Σε περίπτωση που δεν συμπληρωθεί η στήλη των μετρητών, θεωρείται ότι ο φορολογούμενος, η σύζυγος και τα προστατευόμενα μέλη αυτών δεν είχαν στην κατοχή τους μετρητά κατά την έναρξη ή τη λήξη της αντίστοιχης ελεγχόμενης περιόδου ή χρήσης. Το ύψος των δηλωμένων καταθέσεων και μετρητών κατά την έναρξη της πρώτης ελεγχόμενης χρήσης σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να υπερβαίνει το πράγματι διαθέσιμο κεφάλαιο προηγούμενων ετών, όπως προκύπτει από τα δεδομένα των δηλώσεων φορολογίας εισοδήματος.

Το βάρος της απόδειξης για τα διαθέσιμα περιουσιακά στοιχεία φέρει ο φορολογούμενος.

4. Λοιπή διαδικασία

Όταν η φορολογική περίοδος περιλαμβάνει περισσότερες της μιας συνεχόμενες διαχειριστικές περιόδους ή φορολογικά έτη, η προσδιοριζόμενη ύλη κατανέμεται ισομερώς μεταξύ των διαχειριστικών περιόδων ή φορολογικών ετών.

Η απάντηση στο ερώτημα εάν ο προσδιορισμός του καθαρού φορολογητέου εισοδήματος γίνεται μόνο με τη μέθοδο των έμμεσων τεχνικών ελέγχων είναι αρνητική. Τούτο διότι, σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις, κατ΄ αρχήν προσδιορίζεται το συνολικό καθαρό φορολογητέο εισόδημα από όλες τις πηγές / κατηγορίες εισοδήματος με τις γενικές διατάξεις, δηλαδή γίνεται ταυτόχρονα και ο λογιστικός έλεγχος και ως τελικό φορολογητέο εισόδημα του φορολογούμενου λαμβάνεται το μεγαλύτερο.

Ως προς τον προσδιορισμό των ακαθαρίστων εσόδων, στην περίπτωση που ο προσδιορισμός του τελικού φορολογητέου εισοδήματος (καθαρό εισόδημα) γίνεται όχι με τη χρήση των έμμεσων τεχνικών ελέγχου, αλλά με τις λοιπές γενικές διατάξεις, τότε τα ακαθάριστα έσοδα προσδιορίζονται σύμφωνα με αυτές.

Αντίθετα, σε περίπτωση που το τελικό φορολογητέο εισόδημα είναι αυτό που προσδιορίζεται με τις έμμεσες τεχνικές ελέγχου, τότε η προκύπτουσα διαφορά προστίθεται στα δηλωθέντα ή βάσει βιβλίων και στοιχείων ακαθάριστα έσοδα, για τον προσδιορισμό των συνολικών εσόδων..

Πριν από τη σύνταξη της έκθεσης ελέγχου και την έκδοση της οριστικής πράξης διορθωτικού προσδιορισμού φόρου θα επιδίδεται στον υπόχρεο προσωρινή διορθωτική πράξη προσδιορισμού φόρου, μαζί με το σχετικό σημείωμα διαπιστώσεων με τα αποτελέσματα του ελέγχου, με βάση τις έμμεσες τεχνικές ελέγχου, εφόσον αυτά είναι μεγαλύτερα.

Στο σημείωμα αυτό, στο οποίο θα αναφέρεται η φορολογική οφειλή με βάση τα αποτελέσματα του ελέγχου αυτού, θα καλείται ο υπόχρεος να διατυπώσει τις απόψεις του σχετικά με τον προσωρινό διορθωτικό προσδιορισμό φόρου, εντός μιας προθεσμίας που δεν υπερβαίνει τις είκοσι ημέρες από την επίδοσή του.

Οι διαφορές που προκύπτουν με βάση τις έμμεσες τεχνικές ελέγχου αιτιολογούνται με τεκμηριωμένα στοιχεία που προσκομίζονται από τον φορολογούμενο και δικαιολογούν έσοδα που αποκτήθηκαν και δεν δηλώθηκαν σε κάθε ελεγχόμενη φορολογική περίοδο, όπως πωλητήρια συμβόλαια, δηλώσεις φόρου δωρεάς - κληρονομίες χρημάτων, κέρδη από τυχερά παίγνια γενικά, συμβάσεις δανείων και κάθε σχετικό έγγραφο το οποίο θα φέρει βέβαιη ημερομηνία και στοιχεία νομιμότητας. Σε κάθε περίπτωση, το βάρος της απόδειξης φέρει ο φορολογούμενος.

Τα ακαθάριστα έσοδα, όπως αυτά προσδιορίζονται με τις έμμεσες τεχνικές ελέγχου, λαμβάνονται υπόψη για τον προσδιορισμό των φόρων, τελών και εισφορών στις λοιπές φορολογίες. Δηλαδή, η προκύπτουσα διαφορά με βάση την εφαρμογή των έμμεσων τεχνικών ελέγχου προστίθεται στα ακαθάριστα έσοδα της δήλωσης (ή στα βάσει βιβλίων και στοιχείων κατά περίπτωση) και το σύνολο αποτελεί τα οριστικά ακαθάριστα έσοδα με τη «σφραγίδα» των έμμεσων τεχνικών ελέγχου.

5. Στοιχεία που χρησιμοποιούνται κατά τον υπολογισμό με τη μέθοδο των δαπανών

Τα στοιχεία που πρέπει να εξετασθούν κατά τον υπολογισμό στη μέθοδο των δαπανών είναι τα ακόλουθα:

α) Δαπάνες

  • Αύξηση μετρητών ανά χείρας ή των τραπεζικών λογαριασμών,
  • αύξηση άλλων περιουσιακών στοιχείων (προσωπικών και επιχειρηματικών),
  • μείωση υπολοίπων παθητικού και
  • προσωπικά έξοδα διαβίωσης.

β) Γνωστές πηγές εισοδήματος

  • Μείωση των μετρητών ανά χήρας ή των τραπεζικών λογαριασμών,
  • πώληση ή ανταλλαγή περιουσιακών στοιχείων,
  • μισθοί ή επιχειρηματικά κέρδη,
  • επιστροφές φόρων, τόκοι, μερίσματα ή προϊόντα ασφάλισης,
  • δάνεια, δωρεές ή εισροές από κληρονομιές,
  • επιδόματα ή βοηθήματα του δημοσίου και
  • άλλες γνωστές πηγές.

Οποιεσδήποτε επιπλέον δαπάνες των γνωστών πηγών κεφαλαίων σημαίνουν κεφάλαια από άγνωστες ή παράνομες πηγές.

6. Πότε και πώς χρησιμοποιείται η μέθοδος των δαπανών

Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται ως βασική μέθοδος για την ύπαρξη κεφαλαίων από άγνωστες ή παράνομες πηγές όταν δεν υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία και υπό την προϋπόθεση ότι συντρέχουν οι ειδικές προϋποθέσεις, δηλαδή υπάρχει αδικαιολόγητες πλουτισμός, υπάρχουν βάσιμες υποψίες για παράνομες δαπάνες από άγνωστες ή παράνομες πηγές κεφαλαίων.

Στις περιπτώσεις που ο φορολογούμενος διαθέτει αρκετά στοιχεία του ενεργητικού και του παθητικού, των οποίων η βάση κοστολόγησης παραμένει η ίδια καθ΄ όλη τη διάρκεια της περιόδου που ενδιαφέρει τον έλεγχο, θα πρέπει, μάλλον, να προτιμάται η μέθοδος των δαπανών αντί της μεθόδου της καθαρής θέσης, επειδή μπορεί να γίνει μια συνοπτική παρουσίαση στον υπολογισμό. Τα στοιχεία του ενεργητικού και του παθητικού, τα οποία δεν αλλάζουν κατά τη διάρκεια της περιόδου που γίνεται ο έλεγχος, παραλείπονται από την κατάσταση δαπανών.

Η μέθοδος των δαπανών πρέπει να χρησιμοποιείται πιο συχνά, σε περίπτωση που το εισόδημα του φορολογούμενου ξοδεύεται με σπάταλο τρόπο και υπάρχει λίγη, αν υπάρχει, καθαρή περιουσία. Επιπλέον, μια κατάσταση δαπανών μπορεί να συμβάλλει στην επαλήθευση της ακρίβειας μιας άλλης μεθόδου για την απόδειξη ύπαρξης εισοδήματος και στην επαλήθευση της ακρίβειας του γνωστού ή δηλωθέντος εισοδήματος.

Μπορεί, επίσης, να χρησιμοποιηθεί για τον υπολογισμό των μετρητών ανά χείρας, του έτους για το οποίο γίνεται ο έλεγχος με τη μέθοδο της «Καθαρής Θέσης», όταν η ημερομηνία εκκίνησης των μετρητών ανά χείρας βρίσκεται σε προηγούμενο έτος.

7. Τελική παρατήρηση

Όταν οι άνθρωποι φορολογούνται βαριά πιστεύουν ότι προφανής και αναγκαία λύση είναι η απόκρυψη εισοδημάτων. Είναι χαρακτηριστικό ένα απόσπασμα από τις «Εξομολογήσεις» του Ζαν Ζακ Ρουσσώ, τον 18ο αιώνα, που έχει ως εξής:

«Όταν αυτός (σσ ο Ρουσσώ) πέρασε τα σύνορα της Ελβετίας όπου διέμενε και εισήλθε στη Γαλλία ρώτησε σε ένα καλυβόσπιτο αν μπορούσε να φάει κάτι επί πληρωμή.

Ο χωρικός του πρόσφερε κριθαρένιο ψωμί και γάλα, λέγοντας ότι δεν έχει άλλο.

Όταν όμως βεβαιώθηκε ότι δεν επρόκειτο για φοροεισπράκτορα άνοιξε μια καταπακτή, κατέβηκε κάτω και επέστρεψε με σταρένιο ψωμί, καπνιστό χοιρινό, αυγά και κρασί. Ο Ρουσσώ προσφέρθηκε να πληρώσει. Ο χωρικός αρνήθηκε την πληρωμή και του εξήγησε ότι αναγκαζόταν να κρύβει τα καλύτερα τρόφιμά μου για να αποφύγει επιπρόσθετο φόρο» (το απόσπασμα είναι από την Παγκόσμια Ιστορία του Πολιτισμού του Αμερικανού συγγραφέα Will Durant).

Αποτελεί κοινό τόπο ότι, κάθε φορά που αυξάνεται η άμεση φορολογία γιγαντώνεται η φοροδιαφυγή. Η πολιτεία αμύνεται ψηφίζοντας νέους αυστηρότερους νόμους, με τους οποίους τιμωρεί ή καλύτερα προσπαθεί να εκφοβίσει τους φοροφυγάδες.

Τον πρώτο καιρό οι αυστηροί νόμοι φαίνεται ότι έχουν κάποιο αποτέλεσμα όταν δημοσιοποιούνται κάποιες χαρακτηριστικές περιπτώσεις και τα υψηλά ποσοστά όσων πιάστηκαν να φοροδιαφεύγουν.

Λίγο αργότερα, οι αυστηροί νόμοι και οι κυρώσεις που ισχύουν ξεχνιούνται και η φοροδιαφυγή ανθίζει και πάλι σαν ποτισμένο τριαντάφυλλο. Είναι η άμπωτη και η παλίρροια με την αέναη κίνηση και επανάληψη.

Το ομότιτλο άρθρο του κ. Απόστολου Λιόλιου δημοσιεύθηκε στο τεύχος Φεβρουάριου 2024 του περιοδικού Epsilon7.



comments powered by Disqus
* Παρακαλούμε τα σχόλια να μην είναι σε greeklish. Σχόλια με υβριστικό ή προσβλητικό περιεχόμενο θα διαγράφονται χωρίς προειδοποίηση.
Εισόδημα, Έμμεσες τεχνικές ελέγχου, Μέθοδος τραπεζικών καταθέσεων, Μέθοδος δαπανών, Έλεγχος