26/06/20 | Αρχική > Αρθρογραφία > Η Συνέντευξη του Μήνα

Σάββας Γ. Ρομπόλης, Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών του Παντείου Πανεπιστημίου

Τον δρόμο αλλαγής του παραγωγικού μοντέλου της χώρας και της απεξάρτησής του από τη «μονοκαλλιέργεια του τουρισμού» υποδεικνύει επιτακτικά η πανδημική κρίση, υπογραμμίζει ο Σάββας Ρομπόλης, αναλύοντας τα πιθανά σενάρια για τις επιπτώσεις που θα έχει στην ελληνική οικονομία. Συνεκτιμώντας όλες τις αβεβαιότητες και τις διαφορετικές παραδοχές από τις οποίες εκκινούν τους υπολογισμούς τους οι διεθνείς και εγχώριοι φορείς και ειδικοί, ο Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών του Παντείου Πανεπιστημίου υποστηρίζει πως με τα σημερινά δεδομένα, η ύφεση είναι πιθανότερο να προσεγγίσει τις εκτιμήσεις της Κομισιόν (-9,7%), παρά αυτές του Υπ. Οικονομικών (-4,7%). Σε ένα ακόμη χειρότερο σενάριο που έχει επεξεργαστεί ο ίδιος με τους συνεργάτες του, η ύφεση φθάνει το 12%, «αν η εξέλιξη της πανδημίας ακυρώσει σε σημαντικό βαθμό την τουριστική και συναφή δραστηριότητα από τα μέσα Ιουλίου 2020 μέχρι το τέλος του έτους».

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κριτική του στα μέτρα που αποφασίσθηκαν ως τώρα σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο, καθώς σημειώνει πως η καθυστέρηση στη λήψη και εφαρμογή τους επιδεινώνει τους δείκτες της ύφεσης. Έτσι, στο προαναφερόμενο «κακό σενάριο» με ύφεση -12% σημειώνει πως από την έναρξη της πανδημίας χρειάζονται μέτρα ύψους 20 -22 δισ. ευρώ, όταν για ύφεση έως 6,5% 8,5% θα ήταν αρκετά μέτρα ύψους 12 -15 δισ. ευρώ. «Αντικειμενικά, προφανώς υπάρχουν ακόμη περιθώρια για τη λήψη μέτρων μείωσης των οικονομικών και κοινωνικών επιπτώσεων της πανδημίας στην Ελλάδα και στα άλλα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά διαπιστώνουμε δυστυχώς, με τον πιο εύληπτο τρόπο, τη σημαντική καθυστέρηση που παρατηρήθηκε στη λήψη αποτελεσματικών αποφάσεων (π.χ. έκδοση ευρωομολόγου) στο Eurogroup και παρατηρείται στο Συμβούλιο Κορυφής, με αποτέλεσμα να καθυστερεί αρκετά η υλοποίηση και η χρηματοδότησή τους», τονίζει χαρακτηριστικά.

E7 |Κύριε Ρομπόλη, έχουν γίνει πολλές και σημαντικά διαφορετικές εκτιμήσεις για το βάθος που θα έχει η ύφεση στη χώρα μας από φορείς και ειδικούς εντός και εκτός συνόρων. Με τα σημερινά δεδομένα, πιστεύετε ότι είμαστε πιο κοντά στο βασικό σενάριο του Υπ. Οικονομικών (-4,7%) ή της Κομισιόν (-9,7%) και γιατί;

Με αφετηρία και τις δικές μας εκτιμήσεις, η απάντηση εξαρτάται από την εξέλιξη της πανδημίας και τις επιπτώσεις της στην ελληνική οικονομία. Έτσι από τους υπολογισμούς μας προκύπτει ότι οι εκτιμήσεις εξαρτώνται, στη βάση κάποιων παραδοχών, από την έκταση της πανδημίας και κατά πόσο η επιδημιολογική αντιμετώπιση της θα επηρεάσει στη χώρα μας, κατά βάση, την τουριστική και συναφή επιχειρηματική δραστηριότητα. Εάν για παράδειγμα η αδράνεια της οικονομικής και επιχειρηματικής δραστηριότητας γενικά στην ελληνική οικονομία και ειδικά στον τουρισμό διαρκέσει μέχρι τα μέσα Ιουλίου 2020, τότε το βασικό σενάριο της ύφεσης (-4,7%) του Υπουργείου Οικονομικών κατά μέσο όρο το 2020 θα επιβεβαιωθεί. Σ’ αυτό το σενάριο 1, οι δικές μας εκτιμήσεις (Σ.Ρομπόλης-Β.Μπέτσης, 2020), προφανώς με διαφοροποιήσεις παραδοχών, καταλήγουν σε επίπεδα ύφεσης κατά μέσο όρο το 2020 από 6,5%-8,8%. Παράλληλα, στο σενάριο 2 (η εξέλιξη της πανδημίας ακυρώνει σε σημαντικό βαθμό την τουριστική και συναφή δραστηριότητα από τα μέσα Ιουλίου 2020 μέχρι το τέλος του έτους), οι εκτιμήσεις μας για την ύφεση στην ελληνική οικονομία κατά μέσο όρο το 2020 προσεγγίζουν το -12%. Από την άποψη αυτή εκτιμώ ότι, στον ένα ή στον άλλο βαθμό, στο υπολογιστικό μέρος όλων των εκτιμήσεων δεν υπάρχουν σημαντικές μεθοδολογικές διαφοροποιήσεις.

Αντίθετα, όπως προκύπτει εκ του αποτελέσματος, οι διαφοροποιήσεις που υπάρχουν στις εκτιμήσεις της ύφεσης, οφείλονται, κατά βάση, στις διαφορετικές παραδοχές των μελετητών και των διεθνών οργανισμών για την εξέλιξη της πανδημίας στις διάφορες χώρες και στην ελληνική οικονομία. Κι αυτό γιατί στις διαφορετικές παραδοχές ενυπάρχει αβεβαιότητα ακριβούς προσδιορισμού, επειδή αντικειμενικά οι μελετητές δεν διαθέτουν ιστορικά στοιχεία της συγκεκριμένης πανδημίας και των επιπτώσεών της στους οικονομικούς και κοινωνικούς σχηματισμούς σε διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο. Όμως, μετά από δύο μήνες πανδημίας, οι επιπτώσεις που έχουν προκληθεί στην ελληνική οικονομία και την αγορά εργασίας καθώς και οι δυσμενείς εξελίξεις που προδιαγράφονται για τον ελληνικό τουρισμό και την συναφή οικονομική και επιχειρηματική δραστηριότητα, εκτιμώ ότι το προβλεπόμενο επίπεδο της ύφεσης θα προσεγγίσει τις εκτιμήσεις της Κομισιόν.E7 |Πότε βλέπετε την ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας και πόσο θα την επηρεάσει πιθανή επανεμφάνιση της πανδημίας το φθινόπωρο;

Οι προαναφερόμενες προοπτικές καθυστέρησης λήψης των σχετικών αποφάσεων από τα ευρωπαϊκά όργανα, της καθυστέρησης χρηματοδότησης και υλοποίησης τους καθώς και των διαφαινόμενων περιορισμένων πόρων με την μορφή επιχορηγήσεων στα κράτη-μέλη, ιδιαίτερα των υπερχρεωμένων χωρών του ευρωπαϊκού νότου (π.χ. Ελλάδα), οι οποίες διαθέτοντας, κατά βάση, περιορισμένους εθνικούς πόρους, λόγω της δεκαετούς οικονομικής κρίσης και των ασκούμενων πολιτικών, αδυνατούν, όπως προκύπτει εκ του αποτελέσματος, να δημιουργήσουν ισχυρές προϋποθέσεις επανεκκίνησης της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας. Επιπλέον, το ενδεχόμενο, σε βραχυπρόθεσμο επίπεδο, μη κυκλοφορίας εμβολίου ή φαρμάκου, επανεμφάνισης της πανδημίας το φθινόπωρο και συνύπαρξης της με τον ιό της γρίπης, προδιαγράφουν τη δημιουργία συνθηκών απομάκρυνσης της ανάκαμψης μετά το 2021.

E7 |Στο πεδίο της απασχόλησης, πιστεύετε πως τα έκτακτα μέτρα της κυβέρνησης όπως επέκταση της ενοικίασης εργαζομένων και αναστολές εργασίας συγκράτησαν την αύξηση της ανεργίας;

Τα έκτακτα αυτά μέτρα διευρύνουν την ευελιξία στην αγορά εργασίας και σε επιπρόσθετες μορφές, δημιουργώντας ουσιαστικά, εκτός από τις υπάρχουσες ευελιξίες των αμοιβών, του χρόνου εργασίας, των μορφών απασχόλησης, κ.λπ., μία νέα κατηγορία ευελιξίας, την λεγόμενη μερική ανεργία, η οποία στην προοπτική ενός επιπέδου ύφεσης στη χώρα μας της τάξης, για παράδειγμα του 10%, σε συνδυασμό και με την καθυστέρηση της επανεμφάνισης της ανάκαμψης, θα μετεξελιχθεί σε ολική ανεργία, με ό,τι αυτό αρνητικά συνεπάγεται για την προοπτική φτωχοποίησης τους. Κι αυτό γιατί, όπως είναι γνωστό, στην Ελλάδα σ’ έναν στους δέκα ανέργους χορηγείται και για ένα χρόνο το επίδομα ανεργίας.E7 |Το ύψος της ανεργίας και τα μειωμένα έσοδα των ασφαλιστικών ταμείων κατά πόσο είναι ικανά να επηρεάσουν τη δυνατότητα του κράτους για πληρωμή των συντάξεων;

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των υπολογισμών μας, στο προαναφερόμενο σενάριο 1, κατά το οποίο η πανδημία και τα αντίστοιχα μέτρα αντιμετώπισης του κορωνοϊού επεκτείνονται μέχρι τα μέσα Ιουλίου 2020, η ύφεση, με διαφοροποιημένες παραδοχές, στην ελληνική οικονομία εκτιμάται από 6,5% μέχρι 8,8% και το επίπεδο της ανεργίας από 16,3%-758.000 άνεργοι τον Δεκέμβριο του 2019, εκτιμάται στο επίπεδο του 19,3%-19,8% (897.000 άνεργοι) αντίστοιχα, δηλαδή αύξηση κατά 138.000 άτομα τον Δεκέμβριο του 2020. Στο προαναφερόμενο σενάριο 2, κατά το οποίο η πανδημία του κορωνοϊού επεκτείνεται χρονικά, και η οικονομική και επιχειρηματική δραστηριότητα στη χώρα μας θα υπολειτουργεί μέχρι το τέλος του 2020, τότε η ύφεση, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των υπολογισμών μας, εκτιμάται ότι θα προσεγγίσει το 12% και το επίπεδο της ανεργίας εκτιμάται κατά τον Δεκέμβριο του 2020 στο 22,1% (1.016.000 άνεργοι).

Από την άποψη αυτή, αξίζει να σημειωθεί ότι η αύξηση μίας ποσοστιαίας μονάδας της ανεργίας και της μερικής ή της εκ περιτροπής απασχόλησης κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες (από 10% του συνόλου της απασχόλησης) στο 20% (μέσος όρος ευρωζώνης), συνεπάγεται συνολικά ετήσια απώλεια εσόδων από ασφαλιστικές εισφορές του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης (Σ.Κ.Α.) της τάξης των 530 εκατομ. ευρώ (Μ. Θεοδωρουλάκης, 2020). Έτσι, στο προαναφερόμενο σενάριο 1 των εκτιμήσεων μας, η αύξηση της ανεργίας κατά 3 ποσοστιαίες μονάδες συνεπάγεται, κατά το 2020, μία απώλεια εσόδων από ασφαλιστικές εισφορές του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης (Σ.Κ.Α.) της τάξης του 1,6 δισ. ευρώ και στο προαναφερόμενο σενάριο 2 των εκτιμήσεων μας, όπου η αύξηση της ανεργίας είναι 6 ποσοστιαίες μονάδες η απώλεια εσόδων από ασφαλιστικές εισφορές του Σ.Κ.Α., κατά το 2020, θα είναι 3,2 δισ. ευρώ. Από την άποψη αυτή αναδεικνύεται ότι στην προοπτική επαλήθευσης αυτών των εκτιμήσεων της απώλειας εσόδων του Σ.Κ.Α. από ασφαλιστικές εισφορές, δεν απειλείται λόγω της πανδημίας του κορωνοϊού το επίπεδο των καταβαλλόμενων συντάξεων στην χώρα μας. Κι αυτό γιατί η συγκεκριμένη απώλεια των εσόδων του Σ.Κ.Α. από ασφαλιστικές εισφορές είναι δυνατόν να χρηματοδοτηθεί από τους διαθέσιμους πόρους (εγχώριους και ευρωπαϊκούς) της ελληνικής οικονομίας και του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης. Το ίδιο δεν απειλείται και η δημοσιονομική βιωσιμότητα του Σ.Κ.Α., δεδομένου της διατήρησης (μέχρι το 2070) της συνταξιοδοτικής δαπάνης (κύριας και επικουρικής σύνταξης) σε χαμηλά επίπεδα (12% του Α.Ε.Π.- 34 δισ. ευρώ), ποσοστό πολύ κατώτερο του μνημονιακού πλαφόν του 16,2% του Α.Ε.Π., αντιστοιχώντας σε αριθμό συνταξιούχων 2.580.000 ατόμων και σε επίπεδο κύριας και επικουρικής σύνταξης 1.150 ευρώ μεικτά σε σταθερές τιμές (52% συνολικός συντελεστής αναπλήρωσης από 75% το 2009).

E7 |Τι μας δείχνει αυτή η κρίση για τις αντοχές της ελληνικής οικονομίας και για το παραγωγικό μοντέλο της χώρας;

Μετά από δέκα χρόνια μνημονιακών πολιτικών λιτότητας, ύφεσης, ανεργίας, σοβαρών κοινωνικο-οικονομικών και επιχειρηματικών συνεπειών, διεύρυνσης του επιπέδου φτωχοποίησης του πληθυσμού, υψηλού επιπέδου χρέους και πρωτογενών πλεονασμάτων, κ.λπ., οι αντοχές της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας, όπως προκύπτει εκ του αποτελέσματος, είναι αντικειμενικά οριακές. Παράλληλα, η δεσπόζουσα θέση στην παραγωγική διάρθρωση της μονοκαλλιέργειας του τουρισμού και των υπηρεσιών καθώς και της σταδιακής απαξίωσης της δυνητικής ανάπτυξης των παραγωγικών δυνατοτήτων της χώρας μας, ανέδειξε, υπό την πίεση των συνεπειών της αντιμετώπισης της πανδημίας του κορωνοϊού, το διαρθρωτικό-παραγωγικό έλλειμμα της μη ισόρροπης πολυτομεακής διάρθρωσης της οικονομικής δραστηριότητας του παραγωγικού μοντέλου στην χώρας μας. Δηλαδή, του παραγωγικού προτύπου που οδήγησε, μεταξύ των άλλων, την χώρα μας στις αρχές της δεκαετίας του 2010 στην κρίση δανεισμού, στην κρίση χρέους και στην οικονομική κρίση και ύφεση, ιδιαίτερα, με τις ασκούμενες μνημονιακές πολιτικές. Η παρατήρηση αυτή σημαίνει ότι στις συνθήκες της επόμενης ημέρας της πανδημίας στην Ελλάδα επιβάλλεται, κατά προτεραιότητα, ο σχεδιασμός και η άσκηση πολιτικών σε τρία συγκεκριμένα επίπεδα: α) της ανάπτυξης πολιτικών δημόσιας υγείας (κλιματική αλλαγή, οικιστική οργάνωση και υγιεινή των πόλεων, προστασία της υγείας και ασφάλειας των εργαζομένων στους χώρους εργασίας, μεταναστευτικές κινήσεις των πληθυσμών, κ.λπ.) καθώς και πολιτικές βελτίωσης του επιπέδου οργάνωσης και λειτουργίας της ιατρικής περίθαλψης, β) της αποκατάστασης της εργασίας και ειδικότερα των ατομικών, εργασιακών και κοινωνικών δικαιωμάτων καθώς και της βελτίωσης του επιπέδου εξειδίκευσης του εργατικού δυναμικού και γ) της παραγωγικής-τεχνολογικής αναδιάρθρωσης και σταδιακής πολυτομεακής-πολυκλαδικής παραγωγικής ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας.

Κι αυτό γιατί κατά τα επόμενα χρόνια, χώρες χαμηλής ή μέσης τεχνολογίας και εξειδίκευσης του εργατικού δυναμικού θα αντιμετωπίσουν σε διεθνές επίπεδο την περιθωριοποίηση τους. Από την άποψη αυτή αξίζει να σημειωθεί, σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη (McKinsey, 2020), ότι «η σημασία του χαμηλού κόστους εργασίας φθίνει ταχύτατα και κατά το 2019 μόλις το 18% των αγαθών που διακινήθηκαν διεθνώς προέρχονταν από χώρες χαμηλού κόστους εργασίας». Αντίθετα, σύμφωνα με την ίδια μελέτη, το 82% των αγαθών που διακινήθηκαν διεθνώς προέρχονταν από χώρες με εξειδίκευση εργατικού δυναμικού, ποιότητα υποδομών, πρόσβαση σε αγορές, κ.λπ.. Έτσι, στις συντελούμενες αυτές αλλαγές του διεθνούς εμπορίου, η ελληνική οικονομία επιβάλλεται, κατά την επόμενη ημέρα της πανδημίας, να απομακρυνθεί από την υπάρχουσα παραγωγική-τεχνολογική διάρθρωση και τον αναπτυξιακό προσανατολισμό «όπως άλλοτε, έτσι και τώρα», προκειμένου να αποφύγει την περιθωριοποίηση της.

Επιπλέον, γιατί στις συνθήκες του ευρωπαϊκού και διεθνούς καταμερισμού εργασίας, θα μετεξελιχθεί σε φθηνό υπεργολαβικό εργαστήριο των ανεπτυγμένων, κατά βάση, ευρωπαϊκών χωρών. Με άλλα λόγια, στην κατεύθυνση αυτή αναπροσανατολισμού της ελληνικής οικονομίας απαιτείται σε ευρωπαϊκό επίπεδο η ταχύτατη λήψη των αναγκαίων και κατάλληλων αποφάσεων για την χρηματοδότηση της ανάκαμψης καθώς και ο άμεσος σχεδιασμός μετατόπισης του κέντρου βάρους των ασκούμενων πολιτικών στην χώρα μας, από την διαχείριση της ύφεσης στην ανάπτυξη, από τα επιδόματα στα εισοδήματα και από την ολική ή μερική ανεργία στην απασχόληση. Αυτός ο πολυεπίπεδα τομεακός-κλαδικός αναπροσανατολισμός της παραγωγικής-τεχνολογικής αναδιάρθρωσης-αναβάθμισης, απεξάρτησης από τις οικονομικές μονοκαλλιέργειες, ρήξεων με τις παγκοσμιοποιημένες αλυσίδες παραγωγής, σεβασμού και αποκατάστασης των δικαιωμάτων, ανασυγκρότησης του κοινωνικού κράτους και του δημόσιου συστήματος υγείας, είναι ενδιαφέρον να τονισθεί ότι δεν αποτελεί υπονόμευση της λειτουργίας των αγορών κεφαλαίου και χρήματος, όπως λανθασμένα υποστηρίζει η νεοκλασική θεώρηση. Αντίθετα, αποτελεί, μεταξύ των άλλων, τον μόνο δρόμο ενίσχυσης της δυνητικής ανάπτυξης των παραγωγικών δυνατοτήτων της χώρας μας, διασφάλισης της παραγωγής πλούτου, κοινωνικής συνοχής και βιωσιμότητας του αυξημένου (λόγω της δανειακής χρηματοδότησης της ανάπτυξης) δημόσιου χρέους, δεδομένου ότι από την επόμενη ημέρα της πανδημίας το πιο αξιόπιστο κριτήριο της εξυπηρέτησης του θα είναι το επίπεδο των πραγματικών επιτοκίων που καταβάλλονται.

Με άλλα λόγια, στην κατεύθυνση αυτής της στρατηγικής επιλογής θα διασφαλιστεί, μεταξύ των άλλων, η βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους με ανάπτυξη και όχι με λιτότητα και επιδείνωση του βιοτικού επιπέδου του πληθυσμού.

Παράλληλα, θα αντιμετωπισθούν τεχνολογικά και αναπτυξιακά η παραγωγική αποδιάρθρωση και περιθωριοποίηση, η αποβιομηχάνιση, η μονοκαλλιέργεια του τουρισμού και των υπηρεσιών και τα συντελούμενα ελλείμματα (απασχόλησης, κοινωνικού κράτους, δημόσιας υγείας, εισοδήματος, κ.λπ.), ως γενεσιουργοί αιτίες των εσωτερικών και των εξωτερικών ελλειμμάτων της ελληνικής οικονομίας. Όπως λέει και ο Οδ. Ελύτης «την άνοιξη αν δεν τη βρεις, τη φτιάχνεις».

Διαβάστε το πλήρες κείμενο της συνέντευξης του κ. Ρομπόλη στο τεύχος Ιουνίου 2020 του περιοδικού Epsilon7.



comments powered by Disqus
* Παρακαλούμε τα σχόλια να μην είναι σε greeklish. Σχόλια με υβριστικό ή προσβλητικό περιεχόμενο θα διαγράφονται χωρίς προειδοποίηση.
Ύφεση, Κορωνοϊός